شعر و ادب فارسی در زمان مشروطیت دارای تنوع و جذابیت چشمگیر بوده است‎؛ منظور از تنوع، قالب‌های شعری گوناگون و القای معناهای متفاوت و بهره‌مندی از الفاظ متنوع است که به دست ما رسیده است. البته شاعران عصر حاضر نیز همت گمارده و در حوزه زبان و ادب فارسی، نوآوری‌های فروان کرده‌اند؛ اما در این سطور، روی سخن با شاعران عصر مشروطه و «سبک‌های گوناگون شعری» در آن زمان است‎؛ نه میزان ارزش و غنای هنری آن. ادب و هنر فارسی، در آن زمان، دارای امتیازهای خاصی مانند بوجودآمدن زمینه‌های فکری و زبانی و اسلوبی است که در مقایسه با دوره‌های قبل از آن، بی‌نظیر می‌نماید.

 

در آن روزگار، شاعران بنام و صاحب سبک مانند «میرزا آقا خان کرمانی»، «قائم مقام فراهانی»، «میرزا فتحعلی آخوند زاده» و «فتح الله شیبانی» می‌زیستند که هر یک از آن‌ها در وادی ادب فارسی، حرفی برای گفتن داشته در قالبی خاص، شعرها سروده‌اند.

در نگاه کلی و گذرا، می توانیم شاعران آن زمان و سبک‌های هنری‌شان را در چهار گروه تقسیم کنیم که به ترتیب زیر است:

الف. شاعرانی که آثار‌شان با حوادث روز و درگرگونی‌های سیاسی ـ اجتماعی آن در‌هم‌آمیخته و غالباً پیام‌رسان آن دوره هستند. بنابر‌این، رنگ و بوی شعری‌شان تحت تأثیر شعرهای مشروطیت و روش فکری آن است. 

به عقیده برخی از صاحبنظران حاضر، شعر این افراد و پیام‌های آن، «قلب شعر مشروطیت» یا مرکز آن به حساب می‌آید؛ زیرا مفاهیم اجتماعی و درخواست‌های سیاسی آن زمان، به خوبی در آثار ایشان بازگو و تفسیر شده است. از دیگر ویژگی‌های اشعار این دوره، «سنت‌گریزی» نسبی آن‌ است. به این معنا که زبان شعری‌ِشان، به زبان مردم کوچه و بازار بیشتر نزیک است تا پیروی از قاعده‌های زبانی و سبک‌های اصیل گذشتگان. 

دیگر اینکه شاعران این دوره، با اینکه خود پدید آورنده اسلوب‌های مختلف بوده‌اند‏، در تکاپوی سبک‌ها و اسلوب‌های جدید نبوده و بیشتر رسالت اجتماعی و سیاسی خود را در نظر داشته‌اند. بزرگانی مانند «عارف قزوینی»، «عشقی» و «سید اشرف قزوینی گیلانی» در آن شمار هستند.

ب. گروه دیگر، صاحبنظرانی مانند «ادیب الممالک»، «بهار»، «دهخدا» و  «ایرج» هستند. این افراد را می‌توان در «دایره تعادل» جای داد و آن‌ها را ذوجنبتین نامید‎؛ زیرا آثارشان از نوعی پایبندی به سنت‌های قدیم‌ و پیروی از قالب‌های زمان مشروطه حکایت دارد. در اشعار این بزرگان، با وجود رعایت سبکِ قالب‌ها و چارچوب‌های اصیل‌تر‏،  نوآوری‌های زمان مشروطه نیز به چشم می‌خورد‏‌. به تعبیر دیگر، نوعی درهم‌تنیدگی بین شعر قدیم و جدید را در آثار‌شان شاهد هستیم که به طرز ماهرانه‌ای شکل گرفته است. 

ج. دسته سوم تفاوت زیادی با سایر گروه‌های شعری در این دوره داشته، در نوع خود، شکل و روش قابل توجهی نسبت به دیگر سبک‌ها دارند؛ این گروه که در اواخر دوران مشروطه می‌زیسته‌اند، به مسائل اجتماعی، نگاه عمیق‌تری داشته، در مسائل سیاسی سطح‌نگری نکرده‌اند. علاوه بر آن، به طور کلی از ادبیات اروپا تاثیر پذیرفته و با قوانین و فنون ادب فارسی نیز آشنایی بیشتری داشته‌اند. اگرچه تعدادشان کم است و در این دایره، هریک گوشه‌انزوا گزیده‌اند، آثار، سبک‌ها و غنای محتوایی‌شان بسیار قابل توجه و حائز اهمیت است. «عشقی»، «ابوالقاسم لاهوتی» و «نیما یوشیج» در این زمره هستند. علاوه بر این سه نفر، چند تن از شاعران خطه آذربایجان نیز در وادی شعر این دوره، هنرنمایی‌ها کرده‌اند که تا کنون آن طور که باید و شاید، حق‌شان ادا نشده است و مورد کم‌لطفی قرار گرفته‌اند.

 د. دسته چهارم بر خلاف افرادی که تا بحال از آنان سخن گفتیم، نوعی پایبندیِ‌ عمیق و تعهدی مثال زدنی به سبک‌های قدیم و بزرگان قبل از خود دارد. شاعرانی مانند «میرزا آقا خان کرمانی » و «ادیب پیشاوری» با وجود اینکه در عصر مشروطه می‌زیسته و در متن حوادث آن روزگار بوده‌اند، اثر‌پذیریِ چندانی از مسائل اجتماعی و سیاسی آن نداشته‌اند؛ شعرهای‌شان رنگ و بوی زمان‌شان را ندارد و به رغم شعرِ دوران مشروطه، که به شدت به ادبیات کوچه و بازار نزدیک شده است، به سبک‌های سنتی و روش بزرگان پیشین گرایش دارد.

این تفاوت و جدایی، در لفظ و معنای اشعارشان به خوبی قابل رویت است. در عبارتی دیگر می‌توان آنان را «حاشیه نشینان فرهنگی و ادبی مشروطه»، در عصر مشروطه دانست. از ویژگی‌های مهم این افراد، توجه زیاد به «چگونه گفتن» است نه چه گفتن. 

نویسنده : سیدکمیل ادیبی

۰ Comments

Leave a reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

تماس با ما

نظر و درخواست خود را نوشته و برای ما ارسال نمائید، طبعا در اولین زمان مقتضی خوانده شده و پاسخ داده خواهد شد

Sending

©2018 همه حقوق و مطالب متعلق است به سایت ادب نامه دات کام و حقوق نوشته های سایت نیز به نویسندگان محترم تعلق دارد

Log in with your credentials

or    

Forgot your details?

Create Account

رفتن به نوارابزار