ابوریحان بیرونی در کتاب اثرهای مانده از سده‌های گذشته اشاره کرده است که ایرانیان باستان سیزدهم تیر را روز تیر یا همان عطارد می‌نامیده‌اند و چون اعتقاد داشتند تیر، کاتب سایر ستارگان است، این روز را روز نویسندگان می‌دانستند و آن را گرامی می‌داشتند.

البته محمدرضا سرشار، مشهور به رضا رهگذر، نویسنده و از مسئولان انجمن قلم ایران می‌گوید: «پیشنهاد ما روز نزول سورۀ قلم بود؛ اما ظاهراً مسئولان یک مناسبت ایران باستانی را برای روز قلم پیدا کردند و روز چهاردهم تیر را که در یکی از کتاب‌های باستانی مربوط به جشن تیرگان است، برای این روز برگزیدند. دربارۀ‌ جشن تیرگان نوشته‌ شده است که ایرانیان باستان از سیزده تیر به‌مدت ده روز جشن تیرگان برگزار می‌کردند و روز چهارده تیر، روز عطارد بوده که آن را کاتب دیگر سیارات می‌نامیدند. تیرگان یکی از مهم‌ترین جشن‌های ایران باستان بوده که آیین‌های مخصوصی داشته و یکی از آن‌ها پاسداشت قلم بوده است.»

یکی از دلایلی که برای برگزاری جشن تیرگان ذکر شده این است که در این روز، هوشنگ، پادشاه پیشدادی ایران، نویسندگان و کاتبان را به رسمیت شناخت و آنان را گرامی داشت. مردم هم این روز را جشن گرفتند و آن جشن به یاد ارجمندی قلم در ذهن و برجای ماند.

بر پایۀ اعتقادی دیگر، سیزدهم تیر روزی بود که آرش کمانگیر، مرزبان اسطوره‌ای ایران، تیر معروف خود را پرتاب کرد تا مرز ایران را تعیین کرده از آن محافظت کند.

 

علت نام‌گذاری هر چه بود، نکتۀ مهم‌ این است که درنهایت چهارده تیر به نام روز قلم در تقویم رسمی کشورمان ثبت شد. اما متأسفانه این مناسبت هنوز در میان مردم و حتی اصحاب قلم و اندیشه چندان شناخته‌شده نیست. در این سال‌ها برنامه‌های خاصی برای معرفی و شناساندن و ارج‌نهادن این روز در نظر گرفته نشده و اگر هم برنامه‌هایی بوده، چندان درخور توجه نبوده است. با جست‌وجویی ساده در گوگل هم به‌راحتی می‌توانید به این کم‌توجهی پی ببرید؛ درست لحظه‌ای که گوگل فقط در کمتر از دو صفحه دربارۀ روز قلم به شما مطلب ارائه می‌کند!

روز قلم فرصتی است برای یادآوری منزلت، حرمت و جایگاه قلم و صاحبان آن که عمر خود را برای ارتقای فرهنگ و هنر و… این مرز و بوم گذاشته‌اند. من به سهم خود این روز را به همۀ قلم‌به‌دستانِ متعهد و دلسوز که از قلم به نیکی استفاده کرده و در راه انسان‌سازی و رساندن آدمی به کمال کوشش می‏‌کنند، تبریک می‏‌گویم؛ چراکه عرصۀ جولانِ قلم همواره نمایشگاه توانمندی‌‏های اندیشمندان و اهل تفکر بوده است.

قلم چیست؟

قلم، زبان عقل و معرفت و احساس انسان‌ها و نیز بیان‌کنندۀ اندیشه، جهان‌بینی و شخصیت صاحب آن استقلم، زبان دوم انسان‌هاست. هویت، چیستی و قلمرو قلم بسیار گسترده‌تر از آن است که در کلماتی چند بگنجد. این گردش نیش قلم بر صفحۀ کاغذ است که سرنوشت انسان را رقم می‏زند. چه عهدنامه‌‏ها و صلح‌نامه‏‌ها که ملتی را ذلیل و کوچک ساخت و چه بیانیه‌هایی که مردمانی را عزت و سعادت بخشید.

هرکسی می‌تواند قلمی را بین انگشتانش بگیرد و به آن فرمان دهد هر آنچه از مخیلۀ صاحب انگشت تراوش می‌کند، بنویسد. قلم تخریب می‌کند، می‌سازد، واقعیت‌ها را آشکار می‌کند، آشکارها را نهان می‌کند و… . به‌واقع، قلم معجزه‌ای جاودان است. معجزه‌ای همیشه زنده در اختیار انسان که گاه می‌تواند سبب خیر شود و گاه سبب شر.

به‌قول بهرام نورایی که می‌گوید:

«زنده‌باد اون دستی که روی دیوارای بی‌روح این شهر یه نقشی بزنه.»

قلم رازدار بشر و خزانه‌دار دانش‌‏ها و جمع‌آوری‌کنندۀ تجربه‏‌های قرن‌‏ها و دوران‌‏هاست. شاعر خوش‌‏بیان، زنده‌یاد مسعود سعد سلمان، موقعیت حساس قلم و نوشتن را چنین ترسیم می‏‌کند:

«نبشتن ز گفتن مهم‏تر شناس
به گاه نوشتن به جای آرْ هوش
سخن با قلم چون قلم راست دار
به نیک و به بد در سخن نیک کوش»

قلم مدرن چیست؟

در آغاز قرن بیستم، کسی این شک را به خود راه نمی‌داد که قلم و کاغذ مهم‌ترین و مؤثرترین ابزار ذخیره‌سازی اطلاعات هستند؛ زیرا در آن زمان جوامع از نظر اقتصادی و فکری به جامعه‌های کاغذمدار تبدیل شده بودند. اما پایه‌های این باور پس از مدتی به لرزه درآمد و با ظهور رایانه و رشد سریع فناوری اطلاعات و کامپیوترها و تلفن‌های همراه، برتری بی‌رقیب کاغذ و قلم سنتی به‌طور جدی به مبارزه طلبیده شد؛ مبارزه‌ای هولناک.

در طول تاریخ و با گذشت زمان شکل ظاهری قلم تغییر کرده است. این تغییر همراه با صنعت رو‌به‌رشد نیز رخ داده است. هنوز کتابخانه‌های الکترونیکی و اداره‌های بدون کاغذ و قلم و جامعه‌های بدون کتاب فراگیر نشده است و شاید هرگز هم فراگیر نشود؛ ولی موقعیت ابزار و مواد نوشتنی از بنیاد دگرگون شده است. این دگرگونی در ظاهر قلم‌ها و نوشته‌ها نه‌تنها از ارزش قلم و صاحبان آن نمی‌کاهد، بلکه به‌دلیل انتقال لحظه‌ای نوشته‌ها، هرآینه مسئولیت و وظیفۀ قلم را صدچندان می‌کند. گویی که تعداد زیادی از قلم‌های سنتی جای خود را به قلم‌های نوری داده‌اند. اما این نکته را نباید فراموش کرد که قلم همان قلم است، با همان قدرت و تأثیرگذاری گذشته. روزی قلم سنتی و روزی قلم پیشرفته.

زور قلم، از توان شمشیر و بمب اتم بیشتر است. البته باید قلم را به دست آدم‌های درست سپرد وگرنه به‌قول زنده‌یاد شیخ محمود شبستری در منظومۀ عرفانی گلشن راز:

«چون قلم در دست غدّاری بُوَد
لاجرم منصورْ بر داری بُوَد
چون سفیهان راست این کار و کیا
لازم آید یقتلون الانبیا»

سه امتیازِ قلم

انسان‌ها حتی اگر قریحه و شَمِ نویسندگی هم نداشته باشند، باز دلشان می‌خواهد دربارۀ کوچک‌ترین اتفاق‌های اطرافشان بنویسند. برای اثبات این حرف می‌توانید سری به توییتر بزنید. در توییتر وقتی موضوعی مانند جام جهانی ترند می‌شود، هرکس با هر پیشینه‌ای و فارق از اینکه اصلاً نویسنده بوده یا نه، دوست دارد به آن موضوع واکنش نشان دهد. شاید یکی از دلایل محبوبیت و اهمیت قلم همین است که هرکسی با هر شکل و ظاهری، هر طرز فکر و اندیشه‌ای و هر رنگ پوستی می‌تواند از آن استفاده کند.

از طرف دیگر، «قلم» به‌خودی‌خود سه امتیاز دارد که در «بیان و گفتار» آن‏ها را نمی‏‌بینیم. پس بهتر است انسان‌هایی که می‌خواهند دست به قلم شوند، به این سه نکتۀ کلیدی توجهی ویژه‌ کنند تا در راستای سعادت خود و سایر انسان‌ها قلم بزنند. در ادامه به این سه امتیاز قلم می‌پردازم.

  1. باقی‌بودن:

    • سخن فرار می‏‌کند و نوشته باقی است. هر نوشتۀ مکتوبی که از تاریخ موجود است، همه به لطف وجود قلم است. شاید اگر قلم نبود تاریخی هم نبود؛ چرا‌که در نبود قلم، تاریخ باید به شکل سینه‌به‌سینه منتقل می‌شد.

  2. دقیق‌بودن:

    • بیان و سخن معمولاً دقیق نیست. اگر قرار بود کتابی که هزار سال پیش نوشته شده، زبانی و شفاهی به ما می‌‏رسید و در جایی نوشته نمی‌‏شد، هیچ‌گاه به‌طور دقیق منتقل نمی‏‌شد و درواقع ما کتاب دیگری را پیش روی خود می‌دیدیم.

  3. عمیق‌بودن:

    • مطالب نوشته‌شده، عمیق و فکرشده است؛ در‌حالی‌که معمولاً سخنان، بدون تأمل گفته می‌شود و کم‌محتواست. نویسندگان گاه یک ساعت فکر می‌‏کنند و یک خط می‏‌نویسند. ولی در سخن نمی‌توان آن دقت را رعایت کرد.

بعضی از دانشمندان در کتاب مجمع البیان فی تفسیر القرآن بیان کرده‌اند: «بیان دو گونه است: بیان زبان و بیان قلم. بیان زبان با گذشت زمان کهنه می‌‏شود و از بین می‏‌رود، ولی بیان قلم تا ابد باقی است.»

منبع : نیما شفیع زاده

۱ Comment
  1. AntMiner Frimware 49 سال ago

    Nice article, i like it!

Leave a reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

*

تماس با ما

نظر و درخواست خود را نوشته و برای ما ارسال نمائید، طبعا در اولین زمان مقتضی خوانده شده و پاسخ داده خواهد شد

Sending

©2018 همه حقوق و مطالب متعلق است به سایت ادب نامه دات کام و حقوق نوشته های سایت نیز به نویسندگان محترم تعلق دارد

Log in with your credentials

or    

Forgot your details?

Create Account

رفتن به نوارابزار